Me bi dilekî xemgîn bihîst ku kurê helbestvana hêja Selwa Gulî çuye ber rehma xwedê.  Kurê nivîskara me ya ezîz Selwa Gulî hîna pir ciwan û xortekî jîr û zana û têgihiştî bû. Hindirîn Gulî yê rehmetî ji bo malbat û hemî gelê kurd wendayiyeke mezin e. Koça wî ya dawî em hemî xemgîn kirin û dilê me wek çuyina gelek ciwanên kurd çilmisand.

Em hevparê vê xema giran ya Selwa xanim û malbata wê ne, em sersaxiyê li wan dikin û dibêjin wan gelek roj, dem û çaxên zehmet derbas kirine wê vê êşê jî bi alîkarî û hevpariya hemî dost û hevalan ragirin.

Bi hêviya ku Selwa xan bi pênûsa xwe ya kurdewar karibe vê birînê jî û peyva kurdî bi tenê nehêle.  Dubare em dibêjin serê malbatê sax be û cihê Hindirînê me bi bihuştê şa be.

Rêvebiriya Înstîtuyê

Gelo hêsanê ku mirov welatê lê hatî dinyayê, lê jîyayî, lê evîndar bûyî, lê hezkiriyên xwe binax kirî, welatê ku heval û xizimên mirov lê dijî, axa li ser jîyayî û behna wê dikişînî hindûrê xwe, bihelê û birevê? Gelo hêsanê ku mirov welatê xwe yî ji bo tekoşîn dayî, hevalê xwe yên herî hêja li keleka xwe şehît dayî bihelê û herê welatên nenas? Na! Bê gûman na. Gotina kevin di bîra herkesî de. Welatê xelkê zêr bê jî, welatê mirov cuda ye…Lê eger dagirker dora te bigre û nehelê ku tu nefesekî bigrî, ji bo canê xwe û xizimên xwe tu neçarî derkevî der.

Mamostê Îsmaîl (Aşiq) ê ji rojhilatê Kurdistan û 12 salan li çiyayên welatê xwe tekoşîn dayî, di dawî de neçar dimînê ku derbasi bakur bibê û ji wir jî herê Anqarê xwe biavêjê bextê zebanîyê alî din…Lê zebanî benda hev bernadin: MIT, Polîs û Mûxaberat pişta xwe didin hev, bi gelek dek û dolaban, bi zor û zextan kaxizên wala bi penêberan didin îmzê kirin. Gor kefa xwe qirej, kaxiza tiji dikin, ji YN (FN) re dîşînin û tê de dîyar dikin ku `penêber dixwazin vegerin welatê xwe!` Haa hooo! Li sê otobûsan sîyar dikin û dibêjin: ”Emê we bibin bajarêkî din…” lê armanca wan ew bû ku 100 kesî teslîmî mirovkûjê ku li nêçîra wan digerî bikin…

Çila 1992 an otobûsên zaliman li Ozalp a Wanê disekinin. Ya rast şoferê kurd, fêhm dike ku ew dixwazin birayên wî teslîmî Îranê bikin û dibêje “Otobûs xirav bû!” û disekine. Di heman demê de birayên xwe şîyar dike… Serma û seqema ku ew pê aşînê û gotinê birayê şofer wan a îqna dike ku dijmin dixwazê wan a bixapîne û teslîmî Îranê bike. Naxwazin vegerin, hawar û fîgan dikin lê xema zalim nine. Dora wan bi eskerê dest bi sîlah û polîsan digirin; bi zorê li otobûsa siwar dikin. Lê tiştekî zebaniyan ji bîr kirî hebû: gelê ku rebêr Apo û Tevgera Azadîxwez rakirî ser lingan, xwedî îrade û bi hestîyarîya netewî hatî xemilandin radibê ser lingan! Dora dagirkeran, otobûsan, hotelê digrin…Bi durişmên: “Bijî Serok Apo!” “Berxwedan jîyanê!” “PKK gelê gel li virê!” “Bijî kurd û Kurdistan!” û birayên xwe ji dest zebanîyan derdexin. Bi berxwedanaka ya sê roja yê bê hempa bi dijmin paşda gav didin avitin û birayên xwe teslîmî YN dikin. 

Ji evîndarê welatê xwe re riyaka nû, dahadûyeka ne dîyar û derîyê welatêkî nû vedibe û tên Swêd. Malbat li vir digehêje hev lê hesret û ax a ji bo welatê wan teva nabê û ew hîna jî berdewamê…

Mamostê Osman Îsmaîlî (Aşiq) ew serpêhatîya xwe bi zaravê Soranî kir pirtûka bi navê ”Sinûrî Mirdin” û di nava wêşanên Înstîtuya Kurdî li Stockholm de derket! Gereg her kurd vê pirtûkê bixwîne. Lê yên ku xwendî gereg bizanin ku, sê rojan nikarin razên… Pirtûk 320 rûpelin. Dikarin ji edresa: Mogordsvegan 13, 143 43 Vorby Gord-Stockholm an jî www.avasin.org bixwazin.

Osman Ismailî kî ye? Sala 1952 an li Mehabad ji dayik bû. Heta niha ji Farisî romana bi navê ”Bo Gulçînînê Deynava”-1993 Ji Swêdî ”Edeletî Komeleyatî-Thomas Hamarberg”-2010 (li ser mafî mirov li Kurdistan) dîsa ji Swêdî ”Hemedok”-Încê Memed-IV-2010 li Kurdistan hatê wêşandin (1993), wergerand. Pirtûka helbestan ye bi navê ”Kelenî Pencêkan (2010) û Sinûrî Mirdin bi Kurdî û Swêdî nivîsand. Heta niha gelek maqaleyên komeleyetî belav kirin û li Stockholm dijî.

14-15-16ê Gulanê rojên Cejna Zimanê Kurdî ne. Cejna Zimanê Kurdî ya îsal di nav rewşeke gelek dijwar da tête pîroz kirin. Dewletên Tirkîye, Iran û Surîyeyê zulma xwe ya li ser neteweyê Kurd û Kurdistanê misqalek sist û kêm nakin. Kurd û Kurdistanî jî li dijî van dewletên dagîrker berxwedana xwe di dereceya herî bilind da didomînin. Di nav vê çembera bindestîyê da zimanê Kurdî hêj jî di nav sîstem û dem û dezgehên van dewletan da fermîyet wernegirtîye. Perwerdeya Kurdî ya sîstematîk di van dewletan da nîne û qet rê jî nadin.

Li Tirkîyeyê ev demeke ku ji bo amadekirina makqanûneke nû hewildan hene. Di vê prosesa nû ya hazirkirina makqanûnê da giring e ku Kurd li ser pirsa perwerdeya Kurdî rawestin û gelek aktuel bigirin. Ji ber ku, perwerdeya zimanê Kurdî û perwerdeya bi zimanê Kurdî daxwazeke man û nemanê ye bo Kurdan. Lewma her bi çi rengî be divêt rê li ber perwerdeya bi giştî ya Kurdî bête vekirin û ji bo vê yêkê jî pêkve xelkê Kurd û berpirsiyar û pêşengên bizava neteweyî ya Kurd û Kurdistanê bi hemû şiyan û imkanên xwe ve divêt bo bi dest xistin û realîzekirina vê daxwaza heq û rewa têkoşîna xwe bilindtir bikin.

KNK di vî warî da herdaîm bala hêzên neteweyî dikêşê ser vê pirsa jîyanî. Komisyona Ziman û Perwerdeyê ya KNKê bi vê bîr û hizirê, pîrozbahîyên Cejna Zimanê Kurdî yên îsal bi temaya

"Ji bo Kurd û Kurdistanê Parastina Zimanê Kurdî erkê neteweyî ye" dane dest pê kirin. 2

Kurd û Kurdistanî, li welat , li derveyî welat, li hemû meydanên dîasporayê û her li kî derê bin, divêt ji bo vê armanca pîroz xebata xwe bi rêkûpêkî bikin û daku serwextîyeke bi giştî bête temîn kirin divêt aktîvîteyên cuda bêne tertîp kirin.

Komisyona Ziman û Perwerdeyê ya KNKê herweha pîrozbahîyên îsal yên Cejna Zimanê Kurdî dîyarîyî têkoşerên doza KCKê li Tirkîyeyê dike ku bi zanabûn, bi şuûreke bilind ya neteweyî û rikeke berxwedêrane dixwazin di dadgehên dewleta Tirk da parêznameyên xwe yên polîtîk û huqûqî bi makzimanê xwe, bi Kurdî bidin. Ew bi vê reftara xwe ya bihadar herweha aladarên doza zimanê Kurdî ne û divêt Kurd û Kurdistanî li doza wan xwudan derkevin.

Bi van bîr û hizirên neteweyî em Cejna Zimanê Kurdî li hemû Kurd û Kurdistanîyan pîroz dikin.

Komisyona Ziman û Perwerdeyê ya KNKê

14 Gulan 2012, Bruksel

Kongra Netewîya Kurdistan (KNK) sala 2007an de rojên 14-15-16 ê Gulanê wek rojên cejana zimanê Kurdî îlan kirin. Di nava netewa kurd de ji wê rojê ve, cejna ziman bi pîrozbahiyên cur bê cur tê pîrozkirin.

Wek Înstîtuya Kurdî li Stockholmê, em cejna zimanê Kurdî li gelê xwe pîroz dikin. Hêvî dikin ku hemû sazî, şêxsîyet û derdor li gor wata van rojana tevbigerin û xwedî li zimanê Kurdî derkevin. Bi taybetî jî dibistana yekem, malbat û dayik, di vê babetê de hesas bin û Kurdî bi zarokan bidin hezkirin.

Pîrozbahiya cejna zimanê Kurdî ya îsal:

Înstîtuya Kurdî li Stockholmê û Komala Kurd ya Frîdhemsplan bi hev re dikin.

Programa pîrozbahiyê:

A-    2012.05.13

Li Înstîtuya Kurd, danasîna pirtûka “Sînurî Mirdin”

Nivîskar: Îsmaîl Osman (Mamostê Aşiq)

B-    2012.05.17

Li Komela Kurd (Frîdhemsplan), şahîya cejna zimanê Kurdî

- Semîner:

1. Dîrok û rola ziman: M. Heqi Balta
2. Lêkolîna li ser alfabên cuda û encamên wê: Nîşan Bamernî
3. Li başûrê Kurdistan tecrûba perwerda Awrûpa: Nazîf Mayî

- Pêşbirk:

a.  Pêşbirka Zarokên dibistana Fittja ya şêwekariyê.

b.  Pêşbirka bi dev li nav mast pere dîtin û sêv xwarin.

- Musîk: 

- Govend:

Govenda koma zarokên biçûk û mezin.

Înstîtuya Kurdî li Stockholmê

Komala Kurd ya Frîdhemsplan

 رۆژی13/5/2012، کاتژمێر1تا16، به ‌بۆنه‌ی یادکردن له ‌ساڵوه‌گه‌ڕی جێژنی زمانی کوردی، کتێبی"سنووری مردن" نووسینی مامۆستا عاشق، به‌ به‌شداران، ده‌ناسێندری. داوا له‌ هاو وڵاتیانی ئه‌ده‌ب دۆست ووڵاتپارێز ده‌که‌ین، له‌ورۆژه‌دا بۆرێزگرتن له‌رۆژی جێژنی زمانی کوردی وکاروتێکۆشانی نووسه‌ری به‌رێز، سه‌ربه‌رزمان بکه‌ن و بێن بۆ ئه‌نیستیتوی کورد له‌ ستۆکهوڵم.

پێشه‌کی، بۆ به‌شداریتان سوپاس ده‌که‌ین.

به‌رنامه‌:

1- سه‌ره‌تا،کردنه‌وه‌ی به‌رنامه‌ وئاخافتنی نووسه‌ر

2- کاتژمێر2تا2/20 پشوودان وخواردنه‌وه‌ی جاو وقاوه‌ وشیرینی

3- پرسیارووه‌ڵام وراده‌ربڕینی به‌شداران.

Bangawazî

Di çerçeva çalakîyên ”Cejna Zimanê Kurdî-14-15-16/05” de Înstîtuya Kurdî ya li Stockholmê berhemeka nû bi navê ”Sinûrî Mirdin” çap kirî û wê ji bo xwandevanan dide nasandin. Em bangî hemî nivîskar, xwendevanên û hezkiriyên wêjeya kurdî dikin ku guhdarî nivîskarê pirtûkê birêz Mamostê Aşiq bikin. Ji nivîskarê pirtûkê bibihîzin ka dagirkerên Kurdistan çawa lihember pênaberên kurd hevkarî kirine û çi dek û dolap li ser wan gerandine.

Bernamê:

13.00-14.00 vekirin û axaftina nivîskar

14.00-14.20 navbera qahwê û şîrînîye

14.20-16.00 Guftûgo û pirs û bersîv

Dîrok: 2012.05.13

demhijmêr:  13.00-16.00

Cîh: Înstîtuya Kurdi li Stockholm

Adres: Mogårdsvg. 13, bv 143 43 Vårby gård

Komisyona Ziman û Perwerdeyê ya KNKê ji Kurd û Kurdistanîyan, ji dem û dezgehên neteweyî daxwazê dike ku amadekarîyên pîrozbahîya Cejna Zimanê Kurdî [14-15-16ê Gulanê - 2012] ji nihe ve bidine dest pê kirin

Slogana pîrozbahîyên 2012ê "Ji bo Kurd û Kurdistanê Parastina Zimanê Kurdî" ye.

Wekî tête zanîn Cejna Zimanê Kurdî bi biryar û daxwaza KNKê ji 2007ê were tête pîroz kirin. Cihê şahîyê ye ku Cejna Zimanê Kurdî îro bûye edetekî neteweyî û cih girtîye û di van sê rojan da [14-15-16ê Gulanê], Cejna Zimanê Kurdî bi coş û heyecaneke mezin li seranserê Kurdistanê û meydanên dîasporayê tête pîroz kirin.

Li goreyî daxwaza KNKê hemû dem û dezgehên neteweyî hersal li goreyî şert û imkanên xwe pîrozbahîyên Cejna Zimanê Kurdî amade dikin û pîroz dikin. Komisyona Ziman û Perwerdeyê ya KNKê îsal jî dixwaze Cejna Zimanê Kurdî di bin slogana "Ji bo Kurd û Kurdistanê Parastina Zimanê Kurdî" da bête pîroz kirin. Ji ber ku Kurdan bi taybetî ji bo bakur, rojhilat û rojavaya Kurdistanê daxwaza "statuya polîtîk" bilind kirine û eve tête manaya statuya zimanê Kurdî jî. Daxwaza me statuya zimanê Kurdî ye, statuya xelkê Kurd e, statuya Kurdistanê ye. Lewma slogana Cejna Zimanê Kurdî ya îsal vê prosesê îfade dike.

Dagîrîya Kurdistanê bi taybetî li sê parçeyan, li Tirkîye, Îran û Sûrîyeyê didome. Parçeyê Kurdistanê yê li başûr îro di nav Iraqa Federal da statuyeke federatîv standîye û Kurdî gelek xwezayî zimanê fermî ye û hemû baskên jîyanê bi Kurdî têne jîyan. Herçend desthilata Erebî ya Bexdayê ya Iraqa Federal makqanûna nû ya Iraqa Federal binpê dike û hêj jî tixûbên Kurdistanê ji başûr ve teng digire û fermîyeta Kurdî li nav tixûbên Erebnişîn yên Iraqê bi cih nayîne jî lê zimanê Kurdî êdî xwudan statu ye, jînde ye û fonksiyonel e. Li Iranê, li parçeyê rojhilat zimanê Kurdî di bazarê da, di jîyana rojane da, di jîyana sosyal da fonksiyonel e û tête axivtin û bi kar înan. Lê hêj di nav sîstemê îdarî û perwerdeyê da fermîyet wernegirtîye û dewleta Iranê rê li ber pêşkevtina zimanê Kurdî digire. Li Surîyeyê jî kêm zêde eynî rewş berdewam e. Li Tirkîyeyê rewşa zimanê Kurdî ji Iran û Sûrîyeyê xirabtir e. Digel ku bi têkoşîna xelkê Kurd van salên dawîyê di warê bi kar înana zimanê Kurdî da hindek gav hatibin avêtin jî, lê asêtîya li ser zimanê Kurdî bi rengekî sîstematîk hêj jî tête domandin û rê nayê dan ku Kurdî statuyeke fermî werbigire û bikeve nav sîstemê îdarî û perwerdeya fermî. Ev rewşa negatîv her bi çi rengî be xizmeta asîmîlasyonê dike û pêşkevtina zimanê Kurdî hêdî dike ku eve digel xwe lawazbûna zimanî tîne.

Ji ber van binasên rewşa negatîv ya polîtîk parastina zimanê Kurdî di serê rojeva Kurdan da ye û divêt wisa be. Daxwaza fermîkirin û statu standina zimanê Kurdî bizaveke sereke ya Kurdan e û divêt neyê sist kirin. Cejna Zimanê Kurdî heta ku Kurdistan rizgar be, xelkê Kurd azad be dê bibe çeperê herî saxlem yê daxwazîya rizgarî û azadîya zimanê Kurdî. Kurdî wekî ziman bi doza Kurd û Kurdistanê, bi rizgarî û azadîya Kurd û Kurdistanê ve girêdayîye û yêk e. Zulma li ser Kurdî, Kurd û Kurdistanê gelek bêperwa û hovane tête domandin.

Rewşa negatîv ya asîmîlasyonîst li meydanên dîasporayê jî gelek dijwar berdewam e.

Di nav van şertan da Kurd li Kurdistanê û diasporayê, alaya dengî ya neteweyê Kurd, makzimanê xelkê Kurd anku zimanê Kurdî bi hêzeke xurt divêt bilind bikin, li zimanê xwe xwudan derkevin û di hemû baskên jîyanê da bi kar bînin.

Komisyona Ziman û Perwerdeyê ya KNKê pîrozbahîyên îsal yên Cejna Zimanê Kurdî dîyarîyî têkoşerên doza KCKê li Tirkîyeyê dike ku bi zanabûn, bi şuûreke bilind ya neteweyî û rikeke berxwedêrane dixwazin parêznameyên xwe yên polîtîk û huqûqî bi makzimanê xwe, bi Kurdî bidin. Di nav programa pîrozbahîyên Cejna Zimanê Kurdî da, bila rûniştinên sembolîk yên dadgehê bêne çêkirin û parêznameyên doza zimanê Kurdî bêne xwandin.

Daku zimanê Kurdî li Tirkîye, Îran û Sûrîyeyê bibe zimanê fermî yê duyê yê dewletê û bikeve nav sîstemê îdarî û perwerdeya fermî divêt xebat û têkoşîn bête bilindtir kirin.

Li dîasporayê jî Kurd li her welatê ku lê dijîn, her di kîjan çarçoveyê da be, divêt ji bo dîtin û wergirtina perwerdeya bi makzimanê xwe anku bi Kurdî hewildanên xwe bidomînin.

Pîrozbahîyên Cejna Zimanê Kurdî ji alîyê hemû dem û dezgehên neteweyî ve li goreyî şert û imkanan divêt bi rêkûpêkî bêne amade kirin û bi cih înan.

Doza zimanê Kurdî çeperê herî xurt û mezin yê parastina Kurd û Kurdistanê ye. Kurdî paşeroja Kurd û Kurdistanê ye. Kurdî garantîya hebûna Kurd û Kurdistanê ye.

Hêvî û daxwaza KNKê ew e ku Cejna Zimanê Kurdî di van sê rojan da, 14-15-16ê Gulanê, bi vê şuûra bilind ya neteweyî bête pîroz kirin û herwisa bangî hemû Kurd û Kurdistanîyan dikin ku di pîrozbahîyên Cejna Zimanê Kurdî da beşdarîyeke Newrozane bikin.

Herweha tête hêvîkirin ku ji bo giringîya axivtin, fêrbûn û perwerdeya makzimanî û perwerdeya bi giştî ya bi zimanê Kurdî kombûn, semîner, sempozyum û konferans jî bêne kirin.

Planê pîrozbahîyên Cejna Zimanê Kurdî ji bo sê roja bi vî rengî hatîye amade kirin:

Ji 14ê Gulanê pê ve dê şahî û pîrozbahîya Cejna Zimanê Kurdî bête dest pê kirin, mesaj bêne dan.

Li 15ê Gulanê li ser zimanê Kurdî dê axivtin û aktîvîteyên cuda bêne kirin. 15ê Gulanê herweha roja weşana kovara Hawarê ye [15 Gulan 1932]. Hawarê ji bo parastin û jîyandina ziman û kultura Kurdî kedeke mezin daye. Ji ber vê yêkê, ji bo bîrînana kovara Hawarê dê rola wê ya di warê parastin û jîyandina zimanê Kurdî da bête biha kirin û pîroz kirin.

Di 16ê Gulanê da jî ji bo xatiraya hemû şehîdên Kurdistanê, ku di serî da ji bo parastina zimanê Kurdî, neteweyê Kurd û Kurdistanê canê xwe yê pîroz feda kirine, di roja dawîyê ya "Cejna Zimanê Kurdî" da, dê hemû şehîdên Kurdistanê bêne bîrînan. Bi vê armancê xelkê Kurd dê bi gul û kulîlkan biçine ser av, çem û robarên Kurdistanê û wan qevdên gul û kulîlkan biavêjine nav av, çem û robarên Kurdistanê û rêzê li giyanê pak yê şehîdan bigirin. Li meydanên dîasporayê jî hemû Kurd vê seremonîyê li goreyî şert û imkanên xwe divêt bi cih bînin.

Komisyona Ziman û Perwerdeyê ya KNKê

22 Nîsan 2012, Bruksel

Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê ( Homepage: www.kongrakurdistan.net)

Kurdistan National Congress ( e-mail: Ev e-mail ji ber spambots hatîye parastin, ji bo dîtina vê gerek JavaScript vekirî be )

Congrès National du Kurdistan

Rue Jean Stas 41 1060 - Bruxelles

tel: 00 32 2 647 30 84 , fax: 00 32 2 647 68 49

ANF - Pisporê Zimanê Kurdî (zaravayê kurmancî) Zana Farqînî ku demek dirêj e xebatên bêhempa ji bo zimanê Kurdî dimeşîne û ferhenga mezin a Kurdî amade kir, beriya demekê ji ANF’ê re axivîbû û bal kişandibû ser xeterî û metirsiyên li ser zimanê Kurdî li Bakûrê Kurdistanê. Farqînî gotibû; “Erê rast e, li gorî berê jimara kesên kurdî dixwînin û dinivîsin zêde bûye, lê belê jimara kesên bi Kurdî diaxivin jî kêm dibe. Çima? Nîşana vê yekê zarok in.” Me ev tesbîta Farqînî ji nivîskar, zimanzan, rojnamevan û rewşembîrên Kurd pirsîn. Nêrîna hevpar; “Ji bo parastina ziman divê zarokan fêrî Kurdî bikin”. Her wiha, piraniya rewşembîrên Kurd ji dahatuya zimanê Kurdî bi fikar in.

Piraniya rewşembîrên ku em pêre axivîn, vê nêrîna Farqînî rast dibînin. Lê hin nêrîneke cûda jî dibêje; “heke ez bajarê Amedê ji xwe re wekî bingeh bigirim, ez tevlî vê nêrîna mamoste Zana Faqînî nabim. Ji ber rewşa vî bajarê ku nêzî deh salane ez lê dijîm gelekî ber bi başiyê ve hatiye guhertin di warê axaftina kurdî de.”

Nêrînên rewşembîrên Kurd ên li ser nêrîna Zana Farqînî û rewşa Kurdî wiha ne:

PIRSGIRÊK NE NÛ YE

Ezîzê Cewo, Zimanzanê Kurd Bi rastî, dema mirov gotinên Zana Farqînî, yên ku bi rêya ANF’ê hatine belavkirin, dixwîne, di nav wî de ev raman rû didin; Yek ew e, ku bi rastî pirsgirêka axaftina bi zimanê dê di Bakûrê Kurdistanê de heye û ew pirsgirêk nû nîne. Ya duyem bingehên wê pirsgirêkê yên dîrokî hene, û ji bo çareserîyê divê mirov wan bingehan bi kûrayî binirxîne. Û ya seyem jî ew e, ku dîsa dest bi kampanyayek nû bike, ya ku piştî demekê, piştî hinek govtûgoyan wê vemire… Û dîsa ew pirsgirêk, wek ku hebûne, dê wisa jî bimînin!

Lê belê rastî ew e, ku ev êdî çend sedsal in, hem neyarên gelê kurd, hem jî hinekên di nav gel bi xwe de dibêjin, ku zimanê kurdî ber bi mirinê va diçe û piştî demekê gelê kurd dê wek netewe ji hole rabe…

Lê dîrokê tiştekî din ji me re hiştiye, dibêjin: “Gelê ku nexwaze bimire, tu kesê nikaribe wî bikuje!” Û ev rastîyek e! Û hebûna gelê kurd, têkoşîna wî ya ji bo mafê xwe yên neteweyî vê yekê piştrast dikin.

Helbet, dikare di hinek cîyan de hinek kurd bihelin, û eger bişavtineya wisa ji bo hinek gelên din zêde balê nekişîne ser xwe, ji bo me trajêdî ye. Lê hema mirov li hember vê tenê bi kampanyeyan û pirsgirêk nipixandinê nikare bisekine. Li ser pirsgirêkên heyî pir û pir hatiye nivîsandin û axavtin, lê belê tenê bi nîvîsandin û axavtinan nabe. Jixwe têkoşîna gelê kurd ji bo parastin û pêşxistina nirxên neteweyî tê meşandin, û di nav wan nirxan de jî yê sereke, yê ku hemû nirxên din li dora wî tên hûnandin, ZIMAN e.

ZIMANÊ MERCÊ SEREKE YÊ HEBÛNA HER NETEWEKÊ YE!

Eger zanebûna zimanê dê bibe norma jîyana civaka kurdî, eger zanebûna zimanê kurdî, bi wî nivîsandin û axavtin, bi wî stran û girîn, bi wî jiyana û xewdîtin bibe şêwazê jîyana me ya rojane, wê demê bersîva hemû pirsgirêkan dê bi xwe bê dayîn.

Û dijmin vê yeke ji me çêtir dizane, ji bo wê jî her tiştî dike, ku wî zimanî tune bike û bi wê jî gelê kurd, wek netewe, ji holê rake.

Ji bo ku ziman bê parastin û pêşxistin, ji bo ku xwendevanên kurdî hebin, divê yên ku bi kurdî biaxivin û bixwînin hebin. Û ev yek jî divê girseyî be- li seranserê Kurdistanê. Dewletên serdestî Kurdistanê li şûna merc û derfetan ji bo pêşkevtinan biafirînin, berovajî vê, her tiştê ku ji destê wan hatiye, kirine (û îro jî dikin!), ku gelê me di tarîyê da bimîne.

Ji bo wê jî divê rê û rêbazên çareserîyê bêne dîtin.

Helbet, tê zanîn, ku di rewşa îro de bi hewlên tunekirinê yên dagerkeran re tevayî, wisa jî mercên bişavtin û windabûnê yên objêktîv jî derketine holê –têlêvîzîon û çapemenî, sazî, komele û navendên çandên biyanî. Lê belê, gelê kurd jî altêrnatîvên van avakirine. Her çiqas jî ew heya dawîyê bi peywira xwe ranabin û rola xwe nalîzin, lê dîsa jî, ew êdî bûne nirxekî neteweyî, gel li dora wan dicive û bi ziman û çanda xwe ra pêwendîdar dibe... Û ev ê jî, zû an dereng, berhemên xwe bide.

Belê, mercê sereke û garantîya parastin û pêşxistina ziman û çanda kurdî azadî û serxwebûna gelê kurd e, lê heya gelê kurd bigihîje armanca xwe ya, di vê rewşê de kî divê îro bi vê peywirê rabin?

ROLA SAZÎ, KOMELE, ÇAPEMENÎ

Sazî û rêxistinên me, kom û komele û navendên me yên civakî û çandî hene, çapemanî, radyo – televîzîon, rojnamegerî û weşanên me hene. Yekîtîyên nivîskar, hunermend, mamosta û rojnamegeran hene. Dawîya dawîyê, û ya sereke, malbatên hene.

Wê demê bê, û zanebûna zimanê dê bibe norma jîyana civaka kurdî, dê zanebûna zimanê kurdî, bi wî nivîsandin û axavtin, bi wî stran û girîn, bi wî jiyan û xewdîtin bibe şêwazê jîyankirina me, û ziman û çanda kurdî jî wê rengê xwe yê neteweyî wergirin. Û, wê demê bê, di Kurdistanê de dê neaxavtina bi zimanê dê bibe tiştekî şermê, di welêt de dê atomosfêrake wisa bê avakirin, ku her kurdek bixwaze bi zimanê biaxive û wê ji bo xwe serbilindî bibîne. Lê, heya ku ev hemû pêk bên, divê her yekî me bi peywira xwe rabe.

Û mercekî din ê yê girîng jî: eger em dibêjin zimanê kurdî zimanê kurdan e, divê em perwerdeya zimanê kurdî ji bo wan dayîkan avabikin, ên ku ji ber mercên dîrokî zimanê kurdî nizanin, an jî baş nizanin, ji ber ku her zarokek zimanê dê ji dayîka xwe fêr dibe.

Ji bo van hemûyan jî îro gelê kurd û Tevgera azadîxwaz gelek merc û derfet afirandine...

DIVÊ MERCÊN SIYASÎ BÊN BINAVKIRIN

Dr. Zerdeşt Haco, Serokê PEN’a Kurdî Hikûmetên Tirkiyeyê bê cidayî bi hemû hêza dewletî tunekirina zimanê me ji xwe re kirine armanc. Ez bê dudilî piştgîriya dîtinên zanistî yên Mamoste Zana Farqînî dikim, nirxandinên wî rastiya rewşa zimanê me neynik dike, ya ku encama vê siyaseteke zordar e.

Êdî li tenişt rastiyên ku birêz Farqînî dîtine, divê mercên siyasî jî werine binavkirin. Rizgarkirin, bipêşvebirin û geşkirina zimanê me bi rewşa siyasî li welatê me ve girêdayî ye. Kengî zimanê me li welatê me bû zimanê dewletê, hingî bêçare wê dê û bav ji bo pêşeroja xwe nav di zarokên xwe bidin, da hînî Kurmanciyeke bilind bibin. Ji wan re wê Kurmancî bibe alavê pêşketina jiyana wan, di piraniya beşên jiyanê de.

TEVAHIYA KESÊN XWEDÎ BI TIRKÎ DIPEYÎVIN

Robîn Reşvan, Rojnemevan û Dersdarê zimanê Kurdî Birêz Farqînî, ji salên dirêj vir ve xebatên hêja li serzimanêKurdî dike û berhemên wî cîh pêşabûna me hemîyan e.

Farqînî di hevpeyvîna xwe de dibêje “Jimara kesên ku Kurdî dixwînin û dinivîsin zêde bûye, lê ji mara kesên bi Kurdî daxivin jî kêm dibe”.

Bi rastî nizanim li ser çi bingehê wiha dibêje, çimkî di destê min de pêzanînên wî rengî tune.Lê, rastîyeke tahl heye ku karanîna Kurdî di jîyana rojane de bi awayekî ber bi çav hindiktir dibe. Li Amedê û li bajarên din ên Kurdistanê, zimanê serekîyê kûçe û kolanan Tirkî ye û ew yek li ser zimanê Kurdî dibe xetereke mezin.

Gava mirov diçe xwaringehekê yan jî qehwexaneyekê, bi xemgînî dibîne ku piranîya civatan bi Tirkî ye. Qada Kurdî ya jîyanê teng dibe û zimanê Kurdî tenê ji alîyê kal û pîran û ji alîyê kesên ku xwendingeh (ênTirkî) nedîtîne tê axaftin. Zarok, xort û hema tevahîya kesên xwendî bi Tirkî dipeyîvin.

Zana Farqînî di hevpeyvîna we (ANF) de qala gelek xalên girîng jî dike. Wekî mînak, Farqînî ba ldikşîne ser oto-asîmîlasyonê ku Kurd bi destê xwe, zimanê xwe qels dikin. Li şûna ku bi zimanê xwe yê dayikê bipeyîvin, di jîyanarojanê de zimanên din bi kar tînin. Ev yek, taybetî li Bakur di astekexeter de ye û hema bêje her warên jîyanê di bin serdestîya Tirkî de ye.

Birêz Farqînî rast dibêje ku mafê perwerdeya bi Kurdî pir girîng e û di parastin, vejandin û pêşvebirina zimanê Kurdî dê roleke jîndar bilîyze. Bê guman, gava zimanek dibe alava perwerdeyê, pêşveçûna wî jî xûrtir û lêztir dibe. Bi vî awayî, ziman li xwendingehan tê hînkirin, bi hezaran pirtûk û materyalên din yên fêrbûn û fêrkirinê têne amadekirin û gelek lêkolînên zanyarî li ser zimên têne kirin. Lê, divê em ji bîr nekin ku mafê perwerdeya bi Kurdî, biryareke sîyasî ye ku girêdayî desthilatdaran e. Bi gotineke din, perwerdeya Kurdî çiqas girîng be jî, biryara wê ya dawî di destê karbidestên dewleta Tirkîye de ye û divê Kurd li benda wê biryarê nemînin. Bi hemî karîn û zanînên xwe xwedî li zimanê xwe yê dayikê derkevin û wî zimanî biparêzin.

HIN DÊ Û BAV KURDÎ FÊRÎ ZAROKÊN XWE NAKIN

Cîhê daxê ye ku gelek dê û bavên Kurdan zimanê xweyê zikmakî fêrî zarokên xwe nakin û nifşên nû bi zimanê Tirkî mezin dibin. Zarok gava bi zimanekî xencî zimanê xwe yê dayikê mezin dibin, xeter heye ku ji çand, folklor, muzîk û cıvata xwe jî dûr bikevin. Wekî ku zimanzanê navdar ê Amerîkî Michael Chyet dibêje, “Zimanê ku zarok pê napeyîvin, zimanekî bê paşerojê ye”. Loma jî, erka herî girîng ya dê û bavên Kurdan ev e ku li gel zarokên xwe Kurdî bipeyîvin û misoger bikin ku nifşên nû zimanê xwe yê zikmakî rind bizanin. Bê biryaryan jî erê kirina kar bi destên dewletê, hemî dê û bav dikrin zimanê xwe, an ku çand, folklor û muzîka xwe hînî zarokên xwe bikin û nasnameya Kurdî biparêzin. Bi dîtina min, ev xal ji perwerdeya Kurdî ji girîngtir e û her dê û bav dikare vê yekê bi cîh bîne. Ji bo pêkanîna wê, Kurd ne hewceyî alîkarî yan jî destûra dewletê ne.

DIVÊ QEDRA ZIMÊN BÊ ZANÎN

Bi dîtina min, Kurd divê berî her tiştî pênasînê bi vê rastîyê bikin û xwedî li zimanê xwe yê dayikê derkevin û wî zimanî hembêz bikin. Heta ku Kurd qedra zimanê xwe nizanin, hemî pêngavên ku têne avêtin kêm dimînin û nagehijin tu armancan.

JI BO KAMPANYAYÊN JI BO ZIMAN TÊN DESTPÊKIRIN REXNE

Her sal ji alîyê sazîyên Kurdan ve kempeynên axaftin û karanîna zimên têne kirin, lê piştî demekê ew hemî têne jibîrkirin. Roleke pir girîng dikeve ser milên sîyasetvanên Kurd ku di kêşeya ziman de samîmî û jidil bin û zimanê Kurd îwekî alav kar neyînin. Wekî nîşaneya qiymetdana zimên, divê hemî berbijar (namzed) ên partîyên Kurdan zimanê xwe yê zikmakî bizanin, kesên ku Kurdî nizanin nebin namzed. Divê em ji bîrnekin ku ji bo vejandin, parastin û dewlemendkirina zimanekî qadên jiyînê hebin da ku ziman winda nebe û geşbûnîya xwe biparêze.

TESBÎTA FARQÎNÎ RAST E

Ji Înstîtûya Kurdî Li Stockholm, Şoreş Reşî, Kamran Simo Hedilî, Xizan Şîlan: Wek tê zanîn di destên kesî ji me de hijmareke îstatîstîkî nîne. Hemû şîrove û nirxandinên beşê Bakur li ser esasê çavdêrî û texmînan tên kirin.

Bi vê re jî, em tesbîta mamoste Farqînî rast dibînin. Mirov dema ”Rojnnameya Kurdistan” derketî (1889) dema niha bide ber hev, dibîne ku ferqeke neyê texmînkirin pêk hatiye. Wê demê kurd hema hema ji sedî not li ser axa Kurdistanê bi Kurdî dipeyivîn û xwendin û nivîsandin pir kêm bû. Eger em texmînekê bikin, ew ê bibe ji sedî 90 û ji sedî 5!

Piştre eger mirov bê serdema (1932-33) ”Hawar” ê, rewş hema hema wek hev e. Lê dibe ku di xêra wan rojname û kovaran de hêjmara yên dixwînin û dinivîsin bibe ji sedî 90 û 6-7!

LI BAJARAN KURDÎ HAT DERECEYA DUWEMÎN

Dîsa mirov dikare nirxandinekê berî serdêma 1984 an piştî wê jî bike. Berî 84 an gund nehatibûn valakirin û ew wek kaniyeke Kurdî bûn. Piştî 84 an gund hatin vala kirin û ew kanî bi piranî zûha bû. Xelkê hatî bajaran bi kurdî nehatine bajaran. Li bajaran zimanê tirkî hekimê jiyanê bû û yên hatine bajaran xwestin zû fêrî wî zimanî bibin. Yanî kurdiya xwe li gundan hiştin, lê siyasî hatine bajaran. Li bajaran bi jiyanê re siyaset jî bi tirkî bû. Ji bo wê li bajarên Bakur Kurdî hate dereca duyem.

AXAFTIN TENÊ LI MÊRDÎN, BOTAN Û HEKARÎ MAYE

Yên koçberî metrepolan bûyîn, hema hema Kurdî ji bîra kirin û nifşê nû bi temamî bi Tirkî diaxife. Ev bû derbeyeke û li Kurdî ket. Aliyê din piştî 84 an Tevgera Azadîxwez û kadroyên giredayî wê; bi bedelên mezin, bi qehremaniyên bêhempa, tekoşîneke bênavber berdewan kirin. Lê mixabin ser dema pêşî giringî nedana axiftina kurdî. Ji axiftinê pirtir di nivîsandin û xwendinê de gavên mezin dan avêtin. Rojnameyên rojanê, kovar, TV û pirtûk derketin. Vê yekê di aliyê nivîsandin û xwendina kurdî de standartkirin û di pêkhatina zimanekî bilind de roleke mezin leyîst. Vê yekê, nivîsandina bi devokan hema hema ji holê rakir, heta zarava jî nêzikî hev kirin. Îro gelek kes dikarin Dimilkî, Soranî (bi tîpê latînî) bixwînin û fêm bikin. Di rewşa îro de pila xwendin û nivîsandine zêde bû. Lê ji alî axaftine ve mirov berbiçav dibîne ku kêm bûye. Îro li bajaran dengê Kurdî gelekî kêm tê bihîstin.

Tenê xêta jêrê ango navçeyên Mêrdîn, Botan û Hekarî mane, li yên din Tirkî serdest e. Kurdîaxifî îro hatiyê dereceya ji sedî 30-40 lê xwendin û nivîsandin bûyê ji sedî 12-16.

RÊ Û RÊBAZÊN NÛ YÊN BIŞAFTINÊ

Bê gûman, ev yeka tenê bi îhmalkariya kurdan pêk nehat. Dewletê jî rê û rêbazên nû yê pişaftinê (asîmîlasyonê) dîtin. Dibistan vekirin, Tv zêde bûn, programên taybet di tv de hatin wêşandin, kurd koçber kirin û hwd. Di kêmbûna axaftina Kurdî de rola wê yekê jî zêde ye.

BILA KREŞ BÊN VEKIRIN

Berî her tiştî pêwist e kurd bi tekoşîna xwe, mafê perwerdeyê bi dest xin. Heta ku ev yeka pêk neyê, Kurdî di nava xeterê de ye. Çi dibe bila bibe divê ji vê daxwazê bi paş ve gav nayê avêtin.

Heta ku ev mafê bê bidestxistin gelek karên pratîk û komple yê ku em bikin jî hene: Di serî de gereg li her derê krêş bên vekirin.

JI BO BDP’Ê ÇEND PÊŞNIYAR

Tevgera siyasî divê di Kurdî axaftinê de bi israr be. Bi taybetî jî BDP ne ku carna ji bo reklamê, şaredar û kadroyên wan bi Kurdî bipeyivin. Divê kurdî di hemû aliyên jiyanê de bi kar bînin.

Koroyên zarokan bên avakirin û ev koroyên zarokan li gelek bajar û taxan konseran bidin. Fîlm û pirtûkên bi CD ji bo zarokan bê belavkirin. Şanoyên seyar bîne sazkirin û ev şano hero li taxekê bileyîzin. Li bazar û kolanan, herkes bi israr bi yên hemberê xwe re bi Kurdî bi axaftin. Her meh, an jî ji du mehan carekê ji bo kurdî axaftinê kampanyayên cor bi cor werine destpêkirin. Divê em zimanê kolanan bikin kurdî. Kirîn, firotin, dan û standinên xwe bi tevayî bi kurdî bikin, da ku zimanê me li herderê welatê me belav bibe û ser bikeve.

Xetereyek wiha demkin nebe jî, di dema dirêj de heye. Ziman wek darekê ye, perwerde jî rayên (kokên) darê ye. Eger tu wî rayî bibirî dar dê hişk bibe. Lê yê ku temenê darê dirêj dike rayên wê ne. rayên civaka jî zarok in. Eger zarok perwerde nebîne, ziman bi pêşnakeve û berheman nade. Perwerde ji bo ziman oksîjen û ava jiyanê ye. Ji bo wê, li ser mafê perwerda bi Kurdî divê niqaş neyê kirin. An bi destxistina perwerde, an bi destxistin. Ji vê pê ve riyeke din nîne û em nabînin.

EZ TEVLÎ VÊ NÊRÎNA ZANA FARQÎNÎ NABIM

Rizoyê Xerzî, Nivîskar Bi rastî beriya bersiva we bidim, ez dixwazim tiştekî bi bîr bixim; ez ne zimanzan im lê bi kêmanî derdora 20 salan e ku bi vî zimanî dinvîsim û bi vî zimanî karê rojnamevaniyê dikim. Dîsa jî ez dixwazim wekî heskiriyekî vî zimanî çavdêriyên xwe bînim ziman. Bê guman ev çavdêrî jî ne bi anketan hatiye amadekirin lê çavdêriyê min ê ku di jiyana rojane de min his kirine.

Ji ber ku bi salane ez li bajarê Amedê dijîm bêguman dê çavkaniyên min jî derdora min be, heke ez bajarê Amedê ji xwe re wekî bingeh bigirim, ez tevlî vê nêrîna mamoste Zana Faqînî nabim. Ji ber rewşa vî bajarê ku nêzî deh salane ez lê dijîm gelekî ber bi başiyê ve hatiye guhertin di warê axaftina kurdî de. Li gorî min bandoreke mezin li ser kolanê bûye, dema ez rewşa niha û ya berî 10 salan li Amedê bidim ber hev gelekî aşkEre ji bihîstina axaftina bi kurdî tê xuyakirin ku ji berê zêdetir bûye. Berî 9-10 salan ji min re bûbû hesret ku di kolanê de hevokek bi kurdî bibhîzîm, lê niha dema ku mirov di kolanê de dimeşe ne tev bin jî mirov dikare gelek caran li diyalogê bi kurdî din ava xelkê Amedê de bibîne û bibihîze.

GIRÎNGIYA ŞAREDARIYAN

Li gorî min, sedemên vê pêkşetinê gelek hene. Di serî de mirov dikare bidestxistina kurdan a şaredariyan û parlementoyê wekî mînakeke herî berz destnîşan bike. Ji ber ku hişmendiya bi salan dewletê di sere gele kurd de çand bi vê yeke hejiya.

Bi salane medya û perewerdehiya bi zimanê tirkî kurd wekî kesên paşketî, nezan û gundî dida nişandan. Dema mirov bala xwe bide rêzefilmên tirkî jî ew dibe mînakek baş ji bo vê hişmendiyê. Kurd di hemû rêzefilman de gundî, nezan û paşketî ne û kurdê herî baş di van rêzefilman de kesên xwefiroş, kujer û an çayê difroşe an jî garson an dergevanê avahiyekê ye.

Em vegerin ser guhertina vê hişmendiyê. Di salên dawî de piştî ku tevgera gele kurd giraniya xwe da ser hilbijartinên herêmî û piraniya şaredar û parlementerên kurdan bûn kurd vê yeke hinekî ew hişmendiya ku bi salan derbarê kurdan de hatibû çandin hejand.

Êdî kurdan dît ku ne tenê gundî û nezan bi zimanê kurdî diaxifin û hemû karên xwe dimeşînin lê kurd dikarin bibin şaredar û parlemnter jî û ew şaredar û parlemnterên ku bi kurdî diaxifin tevî hemû astengiyan û bi sedan doz li wan vebûn, dîsa jî bi kurdî xwe tînin ziman. Bê guman vê yeke ew hişmendî hinekî be jî guherand.

JI NEZANÎ BER BI MAMOSTE VE

Her wiha wekî mînak berê dema mirovek diçû dikanekê, an jî karekî wî li cihekî heba û bi kurdî diaxifî, xwediyê wê dikanê an jî ew kesê ku muxateb digirt jî wekî kesekî nezan û cahil lê dimeyzand. Lê niha dema ku tu biçî dikanekê û bi wan re bi kurdî biaxifî piraniya wan dê ji te re bêje keremke mamoste. Yanî berê ji ber axaftina te ya bi kurdî te wekî nezan hesab dikir, lê niha te wekî kesekî zana û mamoste hesab dike.

Bê guman roleke mezin a medya û çapemeniya kurdî jî di guhertina vê hişmendiyê de heye. Nemaze jî rola Med TV, Medya TV, Roj TV û hemû tv yên kurdî jî kedeke mezin di guhertina vê hişmendiyê de dane. Divê em ji bîr nekin ku saziya ziman û perwerdeyê TZPkurdî jî roleke girîng dilîze ku hejmara xwendevanên kurdî zede bibe ji berk u salane bi sedan xwendekar sertefîkayên xwe ji wir digirin.

JI BO AXAFTINA BI KURDÎ ÇEND PÊŞNIYAR

Li gorî nerîna min, di hemû warê jiyanê de çi qasî kurd bikaribin gavan bavêjin û xwedî li hev derkevin, xwedî li sazî û dezgehên xwe derkevin û serkeftinan di warê rêveberiya herêmî de bi dest bixin ew qasî zimanê kurdî jî bi pêş dikeve û zêdetir tê bikaranîn. Ev zimanê ku bi salane li dijî wî hemû rengên pişaftinê hatine kirin û ceribandin lê xwe bi çîrokên dayikan li ser lingan hiştiye. Niha hinekî ji wî alî de rewş ne baş e, ji ber me berê digot ‘li zimanê dayikê xwedî derkeve’, niha heke dayik jî bi tirkî bi zarokan re biaxife wê zimanê zarok ê dayikê jî bibe tirkî, erebî û farisî.

Her wiha div ê derbarê de rola herî giring dikeve ser milê dezgeh û navendê çandê jî ku zimanê xwe bi her kesî bidin heskirin û jiyaneke kurdewarî bijîn. Divê hemû berhemên ku bi kurdî di televizyonan de tên pêşkêşkirin têr xweşik û zengîn be da ku bikaribe bi qasî televizyonê bi zimanên din bala mirovan bikişîne ser xwe.

Bê guman guhdar û temaşevanên kurdî jî berê ji ber gelekî tiyê zimanê xwe bûn, çi dihate ber wan qebûl dikin lê niha hinekî ew tîbûn qediyaye. Êdî li kalîteyê jî digerin. Êdî tiştên profisyonel dixwazin. Êdî stran tevî bi dehên kanalê stranan hene lê bala wan nakişîne ji bilî stran û govendê dixwazin bi zimanê xwe li film û rêzefilman temaşe bikin.

ROLA DAYÎKÊ

Di çaxa me ya îroyîn de, tê gotin ku “ger zimanek nebe zimanê perwerdehiyê, ew ziman tune dibe”. Gelo bi taybet li Bakûrê Kurdistanê xeterî û metirsiyeke wiha li ser Kurdî heye an na? Zimanê kurdî bi hezarê salane bi saya çîrokên da û dapîran xwe gihandiye heta roja îro, lê mixabin em dibînin ku em gihane astekê ku li gelek deveran dayik jî êdî bi kurdî bi zarokên xwe re napeyvin, lewre jî divê pêşî li vê bê girtin û gelek gavên lezgîn ji bo perwerdehiya bi kurdî bên avêtin lê berî tevî divê ji malê dest pê bike. Dibistana herî mezin ji malê dest pê dike û divê bi bernameyên cuda ên herî nû ev ziman di riya televizyonan de bi zarokan were şêrînkirin. Ne bi gotinê em bêjin zimanê me şêrîne, lê bi berhemên ku bala zarokan dikşîne û asta wan bernameyan ne kêmî bernameyên ku ji bo zarokan bi zimanên din tên amadekirin be.

ANF-Abdullah BILEN